/22_Ordon_Urszula.pdf

			Urszula Ordon (Częstochowa) 
System Marii Montessori w pracy z małym dzieckiem 
Geneza wychowania przedszkolnego w Polsce jako systemu pedagogicznego 
i organizacyjnego sięga początków XIX wieku. W tym to okresie ukształtowały się 
dwa typy instytucji sprawujących opiekę nad małym dzieckiem. Instytucje te po­
wstawały w związku z zaistniałymi potrzebami społeczno-ekonomicznymi wiążą­
cymi się z koniecznością podejmowania pracy zawodowej przez kobiety w rozwija­
jącej się gospodarce i przemyśle kapitalistycznym. Placówki te wzorce organizacyj­
ne i metodyczne czerpały głównie z kształtującej się na zachodzie Europy nowocze­
snej myśli pedagogicznej, dotyczącej sposobów wychowania małego dziecka. 
Pierwszym typem wspomnianych instytucji były ochrony przeznaczone przede 
wszystkim dla dzieci najuboższych sfer społecznych. W swoich założeniach przewi­
dywały one głównie opiekuńczy charakter działalności wyrażający się troską o bez­
pieczeństwo i zaspokojenie podstawowych potrzeb swoich podopiecznych oraz 
praktyczne przygotowanie ich do życia. Były one placówkami niosącymi pomoc 
społeczną dla dzieci pochodzących z rodzin mających trudne warunki egzystencjal­
ne. Podkreślić należy fakt, iż niejednokrotnie instytucje te pełniły funkcje „zakon­
spirowanych ośrodków realizujących podstawy wychowania narodowego i przeciw­
stawiały się fali germanizacji i rusyfikacji w zaborze pruskim i rosyjskim. Ochron­
kami nazywano również niektóre placówki opieki całkowitej dla dzieci sierocych 
w wieku przedszkolnym i młodszoszkolnym" 1 • 
Jakość pracy ochron, ich warunki higieniczno-sanitarne, organizacja, wyposa­
żenie, a także poziom pracy opiekuńczo-wychowawczej były niejednolite i w dużym 
stopniu zależały od kwalifikacji oraz kompetencji osoby lub organu założycielskie­
go. 
W drugiej połowie XIX wieku funkcjonować zaczęły instytucje bardziej postę­
powe, mające w swych założeniach pracę nie tylko opiekuńczo -wychowawczą, ale 
i dydaktyczną. Zatrudniano w nich wykwalifikowaną kadrę, która kompetencje za­
wodowe niejednokrotnie uzyskiwała na wyższych kursach pedagogicznych. Nosiły 
one nazwę freblówek (z uwagi na realizację przez nie założeń pedagogiki F. Frobla) 
lub ogródków dziecięcych, funkcjonujących w oparciu o założenia metody M. Mon­
tessori2. 
1A. Kurcz, Przedszkole, [w:] red. J. Brągiel, S. Badora, Formy pracy opiekuńczo-wychowawczej, Wyd. 
WSP, Częstochowa 1997, s.53 . 
2 A. Brzezińska, M. Burtowy, PsychopedagogicV1e problemy edukacji przedszkolnej, Wyd. Nauk. 
UAM, Poznań 1985, s.7 
204 Urszula Ordon 
Przełom XIX i XX wieku był więc okresem wzrostu zainteresowania psycholo­
gów, pedagogów i różnorodnych działaczy społecznych osobą małego dziecka 
i prawidłowościami jego rozwoju. Znacząca rola w kształtowaniu myśli pedago­
gicznej dotyczącej pracy z małym dzieckiem przypadła Marii Montessori, włoskiej 
lekarce i działaczce. 
Życie i działalność Marii Montessori 
M. Montessori urodziła się w 1870 roku we Włoszech, w prowincji Ancona. 
Wkrótce po urodzeniu rodzina przeniosła się do Rzymu. Rodzice decyzję tę podjęli 
z myślą o przyszłości i wykształceniu córki, dla której planowali zawód nauczyciel­
ki. 
Maria, przeciwna tradycyjnej roli kobiety, swoje zainteresowania skierowała na 
matematykę, inżynierię, a następnie biologię. Wkrótce podjęła studia medyczne, 
które ukończyła w 1896 roku jako pierwsza kobieta we Włoszech, a następnie roz­
poczęła działalność zawodową w Klinice Psychiatrycznej. Doświadczenia zdobyte 
w kontaktach z dziećmi upośledzonymi umysłowo ukształtowały w niej przekona­
nie, iż właściwie zorganizowana edukacja w przypadku osób niesprawnych umy­
słowo przynosi znaczne korzyści. 
W celu głębszego zapoznania się z zagadnieniami optymalnej opieki w stosun­
ku do dzieci o zaburzonym rozwoju umysłowym lekarka rozpoczęła podróże zagra­
niczne do Londynu i Paryża. Szczególnie interesowała się pracami naukowymi Jean 
Itarda i Eduarda Seguina, którzy w swoich rozprawach poruszali kwestię metod 
edukacji dzieci upośledzonych umysłowo i głuchoniemych. 
Zainteresowania Montessori spowodowały, iż została ona aktywnym członkiem 
Międzynarodowej Ligi dla Wychowania Dzieci Niepełnosprawnych3 • 
Od 1899 roku wykładała na uczelni kształcącej przyszłych pedagogów, a w ro­
ku 1900 została mianowana dyrektorem instytutu, kształcącego nauczycieli do pracy 
z dziećmi upośledzonymi umysłowo. Przy instytucie zorganizowano wzorcową 
szkołę, w której Montessori pracowała przez dwa lata, konsekwentnie usprawniając 
własne metody, materiały i zaprojektowane własne pomoce dydaktyczne. 
W 190 I roku lekarka, przygotowując się do rozpoczęcia pracy pedagogicznej, 
podjęła studia z zakresu filozofii, psychologii i antropologii. W latach 1904-1907 
prowadziła w Instytucie Pedagogiki w Rzymie cykl wykładów przeznaczonych dla 
studentów medycyny. 
W następnym okresie życia M. Montessori zorganizowała w jednej z dzielnic 
Rzymu Dom Dziecięcy - instytucję wychowawczą przeznaczoną dla małych dzieci. 
Działaczka zaprojektowała szczegółowo organizację, wyposażenie i urządzenie 
tychże instytucji, zgodnie z opracowaną przez siebie metodą. 
„W Domach Dziecięcych przebywały dzieci zdrowe i normalne w wieku od lat 
dwóch do siedmiu. Dla wszystkich nowo wstępujących wychowanków organizowa-
3 A. Łukaniuk-Quintanilla, Szkoła Marii Montessori - historia i współczesność, Oficyna wyd. Espero, 
1998, s. 11-12 
System Marii Montessori w pracy z małym dzieckiem 205 
no szczegółowe badania lekarskie, których wyniki odnotowywano na specjalnych 
kartach indywidualnych ( ... ) Dom Dziecięcy różnił się zasadniczo od tradycyjnej 
ochronki. W jasnych, przestronnych, estetycznie ozdobionych salach wszystkie 
sprzęty były dostosowane do wzrostu dzieci (sporz.ądzono je w trzech różnych wy­
miarach według norm opracowanych przez Montessori). W salach znajdowały się 
lekkie stoliki, ławeczki, małe krzesełka, odpowiednio umiejscowione tablice ( ... ). 
W Domu Dziecięcym urządzono stosownie do wzrostu wychowanków indywidual­
ne szafki, umywalnie, wanny, a nawet baseny"4• 
Pobyt dzieci określały przemyślne, dopracowane zasady organizacyjne. Roz­
kład dnia (czas pracy obejmował godziny: 9-17 zimą i 8-18 latem). Oprócz plano­
wych zajęć przewidywano przerwy, w czasie których dzieci wracały do domu 
w celu spożycia posiłku i odpoczynku w formie leżakowania. W domach obowią­
zywał opracowany przez Marię odpowiednio zestawiony i dobrany materiał dydak­
tyczny. Zajęcia miały w większości charakter indywidualny i nieobowiązkowy. 
Wśród zajęć kształtujących rozwój psychofizyczny dziecka organizowano 
zwłaszcza: gimnastykę fizjologiczną, gimnastykę wychowawczą, zajęcia przyrodni­
cze, roboty ręczne, zajęcia gospodarcze oraz czynności higieniczne, kształcenie 
zmysłów na specjalnie przygotowanym materiale oraz kształcenie umysłowe obej­
mujące rozwój pojęć, początki nauki czytania i pisania, a także początki matematy­
ki5. Nauka w Domu Dziecięcym obejmowała wszystkie dziedziny życia, kształto­
wanie umiejętności przydatnych w codziennej egzystencji, wdrażanie do samoob­
sługi oraz przygotowanie do nauki szkolnej. 
Sukces wyrażający się uzyskiwaniem dobrych wyników w pracy z małym 
dzieckiem przyniósł sławę Marii nie tylko we Włoszech, ale i na całym świecie. 
Montessori rozpoczęła cykl wykładów w różnych krajach, a także upowszechnianie 
założeń swojej metody w piśmiennictwie pedagogicznym. Podręcznik „Il Metodo" 
wydany w I 909 roku przetłumaczony został na kilkanaście języków. Jednocześnie 
działaczka rozpoczęła organizację kursów szkoleniowych dla osób pragnących pra­
cować jej systemem. Kursy te miały charakter międzynarodowych szkoleń. Opra­
cowaną teorię pedagogiczną popularyzowała w różnych krajach, między innymi 
w Stanach Zjednoczonych, Australii, Hiszpanii, Anglii, Holandii, Austrii, Indii 
i innych. 
W 1929 roku lekarka założyła Międzynarodowe Stowarzyszenie Montessori, 
którego zadaniem było kierowanie „ruchem montessoriańskim". Wykłady i prelek­
cje wygłaszała w różnych ośrodkach akademickich na świecie; ostatni wykład za­
prezentowała w 1950 roku na Sorbonie, gdzie otrzymała Krzyż Legii Honorowej. 
Uniwersytet Amsterdamski nagrodził jej działalność przyznaniem tytułu doctora 
honoris causa. Za swą pionierską i twórczą aktywność została też nominowana do 
Pokojowej Nagrody Nobla. Zmarła w maju 1952 roku w Holandii. 
4W. Bobrowska-Nowak, 'Zarys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP, Warszawa 1978, s. 286. 
5Tamże, s. 288. 
206 Urszula Ordon 
Założenia i metody M. Montessori z zakresie pracy z małym dziec­
kiem „pomóż mi zrobić to samemu" - M. Montessori 
Maria Montessori opracowała nowoczesną teorię pedagogiczną, wykorzystując 
w tym celu własne, szerokie wykształcenie medyczne, techniczne i pedagogiczne, 
obserwacje i doświadczenie uzyskane w pracy z małym dzieckiem oraz myśl peda­
gogiczną stanowiącą alternatywne spojrzenie na tradycyjny kształt edukacji wyraża­
ną przez ówczesnych myślicieli-pedagogów, takich jak: J.J. Rousseau, J.H. Pestalo­
zzi i F. Frobel. Akcentując stanowisko naturalistyczne rozwoju człowieka, lekarka 
podkreślała prawo każdej jednostki do swobodnego rozwoju. Tym samym postulo­
wała ograniczanie ingerencji wychowawcy, sprowadzając jego rolę do obserwowa­
nia, organizowania procesu dydaktyczno-wychowawczego. 
Istotę wychowania ujmowała jako tworzenie warunków stymulujących swo­
bodną aktywność wychowanków i sytuacji sprzyjających pobudzaniu ich rozwoju. 
Podstawę działalności pedagogicznej, w ujęciu autorki, stanowi dziecko -jego 
rozwój, potrzeby, zainteresowania i możliwości. Wychowanie jest procesem pomo­
cy osobie ludzkiej w osiąganiu przez nią niezależności6. 
Istotne w systemie Montessori są zainteresowania jednostki, które stanowią oś 
oddziaływań wychowawczych. Zainteresowania otaczającym światem pozwalają 
poznawać otaczającą je rzeczywistość, fakty i zjawiska występujące w przyrodzie, 
a także zależności zachodzące między nimi. 
M. Montessori uznała okres dzieciństwa za ważny etap w życiu człowieka, 
w którym zachodzą podstawowe procesy twórcze, nadające kształt osobowości wy­
chowanka. Wewnętrzna energia ukryta w każdym człowieku stanowi siłę napędową 
rozwoju, powodującą, że jest on w stanie budować własną osobowość w interakcji 
ze środowiskiem. ,,To z otaczającego świata dziecko, najpierw nieświadomie, 
a następnie w sposób zamierzony i świadomy, chłonie różne wrażenia, zdobywa 
wiedzę i doświadczenie, które wpływają na jego dalszy rozwój. Proces ten dokonuje 
się dzięki typowym dla okresu dzieciństwa właściwościom, takim jak: ,,absorbująca 
psychika", ,,okresy szczególnej wrażliwości", ,,polaryzacja uwagi"7• 
W ujęciu Montessori decydujący wpływ na efekty wychowawcze wywierają 
dwa czynniki: uwzględnianie w procesie dydaktyczno -wychowawczym indywidu­
alnych właściwości dziecka oraz prawidłowa organizacja środowiska wycho­
wawczego zarówno materialnego, jak i społecznego . Jest ono motorem podejmowa­
nia wszelkiej aktywności przez jednostkę, kształtowania jej zainteresowań i groma­
dzenia wiedzy oraz spostrzeżeń o otaczającym świecie. 
Dziecko w myśl założeń systemu może prawidłowo rozwijać się tylko wtedy, 
gdy zapewni mu się atmosferę wolności i swobody, dzięki której uniezależnia się od 
dorosłych i kształtuje swoją niezależność . 
,,Zasada swobody odnosi się do wyboru przedmiotu, miejsca i czasu pracy. 
Umożliwia to planowanie własnych czynności , ponoszenie odpowiedzialności za 
6I. Adamek, Podstawy edukacji wczesnosvwlnej, Wyd. Impuls, Kraków 1997, s. 147. 
7S. Guz, Edukacja w sysremie Marii Montessori, ,,Wychowanie w Przedszkolu" 1994, nr 4, s. 196. 
System Marii Montessori w pracy z małym dzieckiem 207 
pracę wykonaną, przemyślenie swoich czynności, zastanowienie się nad ich konse­
kwencjami dla siebie i innych, sprawdzenie siebie, odkrycie swoich umiejętności 
i słabostek"8 • 
Montessori akcentuje potrzebę tworzenia w środowisku wychowawczym 
dziecka porządku i harmonii, co budzi zaufanie do otoczenia i chęć współpracy 
z nim. Pomieszczenia, sale, w których funkcjonuje jednostka, powinny być racjo­
nalnie i bogato wyposażone oraz urządzone. Powinny one aktywizować dziecko 
i prowokować je do doświadczeń, manipulacji oraz podejmowania różnorodnych 
działań. Zgromadzony materiał i sprzęt powinien sprzyjać poznawaniu świata, rze­
czy, a także zjawisk. Celowe jest zdaniem lekarki gromadzenie rzeczy w jednostko­
wych egzemplarzach, co sprzyja kształtowaniu pożądanych cech osobowości, takich 
jak: cierpliwość, umiejętność spokojnego oczekiwania na swoją kolej, szacunek dla 
pracy innych. 
Środowisko wychowawcze otaczające dziecko wymaga nie tylko dobrej, funk­
cjonalnej organizacji, ale i estetyki. 
Przedmioty otaczające dziecko powinny być dobrej jakości, funkcjonalnie ulo­
kowane. Materiał dydaktyczny odznaczać się powinien zdolnością do pobudzania 
rozwoju jednostki, rozwijania jej zainteresowań i potrzeb oraz umożliwiać czynienie 
postępów i ich obserwację przez nauczyciela. 
M. Montessori podkreślała rangę i znaczenie stosowanych pomocy, zwanych 
przez nią materiałem dydaktycznym. Jego konstrukcja winna umożliwiać samokon­
trolę i samodzielne zdobywanie wiedzy bez ingerencji osób dorosłych. Materiał ten 
sklasyfikowała w czterech kategoriach9: 
- materiał niezbędny do ćwiczeń życia praktycznego, ćwiczeń związanych 
z troską o środowisko i samego siebie, ćwiczeń dotyczących zwyczajów 
i form grzecznościowych oraz ćwiczeń związanych z pracami domowymi, 
- materiał sensoryczny - kształtujący wszelkie zmysły i pobudzający aktyw­
ność umysłową, 
- materiał akademicki - służący nauce języka, matematyki i innych dziedzin 
wiedzy, 
- materiały artystyczne - będące podstawą ekspresji twórczej dziecka. 
Wychowankowie przydzielani byli do jednego z trzech poziomów: (I poziom -
3-6 lat, II poziom - 6-9 lat, III poziom - 9-12 lat) w zależności od ich wieku roz­
wojowego, a nie metrykalnego. Założenie to umożliwiało realizację zasady indywi­
dualizacji, podnoszenia efektywności pracy, wzmacniania motywacji do niej 
i uspołeczniania dzieci. Dziecko w systemie M. Montessori ma szansę kształtować 
swe indywidualne możliwości i zdolności oraz dostosować czas i rodzaj wykonywa­
nych czynności do własnych zainteresowań i potrzeb. Autorka systemu brała pod 
uwagę założenie, że dziecko „wymaga przestrzeni życiowej, poznawczej i rozwojo­
wej , dynamicznie zmieniającej się w miarę jego rozwoju, dostosowanej do nie­
go pod względem pedagogicznym, osobowościowo-społecznym i dydaktyczno-
8I. Adamek, Podstawy ... poz. cyt., s. 149. 
9Tamże, s. 150-151. 
208 Urszula Ordon 
-przedmiotowym i odpowiadającej jego potrzebom, siłom, wzrostowi i wadze cia­
ła"10. 
Opracowała także zasady pracy z małym dzieckiem, do których zaliczyła : 
- zasadę swobodnego wyboru miejsca pracy, 
- zasadę swobodnego wyboru czasu pracy, 
- zasadę swobodnego wyboru formy pracy, 
zasadę porządku, 
- zasadę ograniczenia, 
- zasadę izolowania trudności, 
- zasadę własnego działania i powtarzania, 
- zasadę samokontroli. 
Respektowanie wyżej wymienionych zasad uczy wychowanków samodzielnego 
wyboru przedmiotu działania, planowania swoich czynności, odpowiedzialności za 
swoje postępowanie, przemyślenia decyzji i ich konsekwencji, a także sprawdzania 
własnej wiedzy i umiejętności. 
M. Montessori wyraziła również swoje refleksje na temat zadań nauczyciela. 
Oprócz dobrego przygotowania merytorycznego oraz doskonałej znajomości mate­
riału dydaktycznego powinien on znać teoretyczne i metodyczne założenia metody. 
Jednak główną funkcją pełnioną przez nauczyciela jest wspieranie samodzielnej 
aktywności dziecka, jego pracy. Nauczyciel nie uczy, ale podąża za dzieckiem, ob­
serwuje je, udziela w razie potrzeby wsparcia i pomocy. Jego ingerencja jest wska­
zana tylko wówczas, gdy jej potrzeba wypływa od samego dziecka. 
Nauczyciel tworzy dobrą atmosferę, czuwa nad przebiegiem procesu poznawa­
nia rzeczywistości, aktywizując rozwój wychowanka przez podsuwanie mu pomy­
słów i tematów. 
M. Montessori wyrażała opinię, iż należy stawiać wysokie wymogi przyszłym 
nauczycielom. Oprócz walorów osobowych oczekiwała z ich strony gotowości do 
doskonalenia siebie i dokształcania oraz dysponowania takimi cechami charakteru, 
jak: spokój, cierpliwość, miłość do ludzi oraz szacunek wobec innych. Nauczyciel 
powinien stanowić wzór osobowości, posiadać umiejętności pedagogiczne i zdol­
ność dokonywania analizy swego działania poprzez samorefleksję i samokrytykę. 
Pedagogika Marii Montessori znajduje wielu zwolenników - począwszy od 
edukacji przedszkolnej po młodszoszkolną i szkolną. Jej upowszechnienie i realiza­
cja, zgodna z założeniami metody, wymagają jednak dość znacznych nakładów 
finansowych, szkolenia kadry, a także zdobycie społecznej akceptacji i zaufania 
wyrażającej się aprobatą alternatywnego sposobu myślenia o edukacji. 
Bibliografia 
Adamek I. , Podstawy edukacj i wczesnoszkolnej, Wyd. Impuls, Kraków 1997. 
Bobrowska-Nowak W. , 7,arys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP, Warszawa 1978. 
10Hans Joachim Schmutzler, Wychowanie przedszkolne w Pedagogice Momessori, Verlag Herder, 
Freiburg im Breisgon I 99 I, s. I 8. 
System Marii Montessori w pracy z małym dzieckiem 209 
Brzezińska A., Burtowy M., PsychopedagogicV1e problemy edukacji przedszkolnej, Wyd. UAM, 
Poznań 1985. 
Guz S., Edukacja w systemie Marii Montessori, ,,Wychowanie w Przedszkolu" 1994, nr 4. 
Guz S., System pedagogicV1y M. Montessori w teorii i praktyce, [w:] red. Jakowicka M., Współ­
czesne przemiany edukacji wczesnoszkolnej, Zielona Góra 1995. 
Kurcz A., Przedszkole, [w:] red. Brągiel J., Badora S., Formy pracy opiekuńczo -wychowawczej, 
Wyd. WSP, Częstochowa 1997. 
Łukaniuk-Quintanilla, Szkoła Marii Montessori - historia i współczesnaść, Wyd. Espero, 1998. 
Montessori M., Domy dziecięce, Warszawa 1913. 
Schmutzler H.J., Wychowanie przedszkolne w Pedagogice Montessori, Verlag Herder, Freiburg im 
Breisgon 199 I. 
 0001 0002 0003 0004 0005 0006 0007